Menşe İspat Belgeleri: EUR.1, EUR-MED, A.TR ve REX

Menşe, tercih ve ispat: üç ayrı soru

Tercihli vergi için üç şart aynı anda sağlanmalıdır. Eşya bir anlaşma veya tercih sistemi kapsamında olmalı; anlaşmanın menşe kurallarını karşılamalı (tamamen elde edilmiş ya da ürüne özgü kurala göre yeterli işçilik görmüş); ithalatçının elinde anlaşmanın öngördüğü, doğru ve zamanında düzenlenmiş ispat belgesi bulunmalıdır.

Tercihsiz menşe başka bir kavramdır. Menşe işaretlemesini, anti-damping vergilerini ve bazı yaptırımları belirler; odaların düzenlediği menşe şahadetnamesiyle ispat edilir. Menşe şahadetnamesi hiçbir zaman tercihli oran sağlamaz.

Dolaşım belgeleri: EUR.1 ve EUR-MED

EUR.1, eski nesil AB anlaşmalarının çoğunda, Pan-Avrupa-Akdeniz (PAA/PEM) bölgesinde ve İngiltere–Türkiye anlaşmasında kullanılan klasik dolaşım belgesidir. Belgeyi ihracatçı doldurur, ihracat ülkesinin gümrük idaresi veya yetkili kıldığı kuruluş onaylar.

EUR-MED, PAA bölgesine özgü türdür ve çapraz kümülasyon uygulanıp uygulanmadığını gösterir. Revize PAA Sözleşmesi kuralları 1 Ocak 2025'ten beri uygulanmaktadır; eski ve yeni kurallar arasında seçim yapılabilen geçiş dönemi 31 Aralık 2025'te sona ermiştir.

PAA kurallarına göre ihracatçı onaylanmış ihracatçıysa veya toplam değeri 6.000 avroyu aşmayan menşeli ürün gönderilerinde, belge yerine fatura beyanı kullanılabilir.

A.TR: AB–Türkiye gümrük birliği

A.TR dolaşım belgesi bir menşe belgesi değildir. Eşyanın AB'de veya Türkiye'de serbest dolaşımda olduğunu kanıtlar; gümrük birliği kapsamında vergisiz dolaşımın şartı budur (AT–Türkiye Ortaklık Konseyi'nin 1/95 sayılı Kararı).

Bu nedenle Çin'de üretilip Türkiye'de serbest dolaşıma giren eşya, Türkiye'de tüm ithalat vergileri ödenmişse, A.TR ile AB'ye gümrük vergisi ödenmeden gidebilir.

A.TR neyi kapsar, neyi kapsamaz?

• Kapsar: sanayi ürünleri ve işlenmiş tarım ürünlerinin sanayi bileşeni.
• Kapsamaz: temel tarım ürünleri; bunlar 1998 tarihli AB–Türkiye tarım ürünleri tercihli rejimine tabidir ve menşe kurallarıyla EUR.1 veya EUR-MED gerektirir.
• Kapsamaz: kömür ve çelik ürünleri (eski AKÇT ürünleri); ayrı bir serbest ticaret anlaşmasına tabidir ve EUR.1 veya EUR-MED ister.
• Ticaret politikası önlemlerine karşı kalkan değildir: belirli menşeli eşyaya AB anti-damping vergileri yine uygulanır; bazı önlemler Türkiye'den gönderilen eşyaya da genişletilmiştir.
• Üçüncü ülkelerde tercih sağlamaz: A.TR, Türk eşyasına AB'nin diğer ülkelerle yaptığı STA'lardaki tercihleri kazandırmaz.

Menşe beyanları ve REX

AB'nin yeni anlaşmaları (Kanada, Japonya, Vietnam, İngiltere, Yeni Zelanda ve diğerleri) öz beyana dayanır: ihracatçı menşe beyanını (statement on origin) faturaya veya başka bir ticari belgeye yazar. 6.000 avroyu aşan gönderilerde AB'li ihracatçının Kayıtlı İhracatçı Sistemi'ne (REX) kayıtlı olması ve REX numarasını yazması gerekir. Bazı anlaşmalar ithalatçının bilgisine dayalı talebe de izin verir.

AB GTS'si 2017'den beri REX kullanır. Yararlanıcı ülke ihracatçıları kendi idarelerine kaydolur ve menşe beyanı düzenler; 6.000 avroya kadar menşeli ürün gönderilerinde herhangi bir ihracatçı beyan düzenleyebilir.

GTS Form A: kısa tarihçe

Form A, onlarca yıl GTS'nin ispat belgesiydi. AB, kendi GTS'sinde Form A'yı REX geçiş sürecinde kaldırdı; geçiş son ülkeler için 30 Haziran 2020'de bitti. AB GTS ithalatında Form A artık kabul edilmiyor. Yürürlükteki GTS Tüzüğü (AB) 978/2012, 31 Aralık 2027'ye kadar uzatılmıştır.

İngiltere ve Türkiye

İngiltere–Türkiye Ticaret Anlaşması 1 Ocak 2021'den beri uygulanıyor. Sanayi ürünlerini ve bazı tarım ürünlerini kapsar; menşe kuralları PAA kurallarını örnek alan bir protokolde düzenlenmiştir. İspat belgesi EUR.1 dolaşım belgesi veya fatura beyanıdır.

Anlaşma, İngiltere–Türkiye ticaretinde AB menşeli girdilerin ve AB'de yapılan işçiliğin (tekstil hariç) kümülasyonuna izin verir; yeter ki ihracat yapan tarafta yapılan işlem yetersiz işlemlerin ötesine geçsin. Türk tedarik zincirlerinde AB girdisi sık olduğu için bu önemlidir.

İngiltere ve Türkiye, hizmetleri, dijital ticareti ve yatırımı da kapsayacak genişletilmiş bir anlaşmayı müzakere ediyor; dördüncü tur Şubat 2026'da Londra'da yapıldı. Yeni anlaşma yürürlüğe girene kadar mevcut protokol uygulanır.

Kümülasyon, sade bir anlatımla

Kümülasyon, başka bir ortak ülkenin girdisini menşeli saymanızı sağlar; böylece yerli katma değer düşük olsa bile ürününüz menşe kazanabilir.

• İkili: ithalatçı taraf menşeli girdiler menşeli sayılır.
• Çapraz (diyagonal): aynı bölgedeki diğer ülkelerin girdileri, aralarında aynı kurallara sahip anlaşmalar varsa menşeli sayılır (PAA bölgesi; Türkiye 2026'da revize PAA kurallarıyla Sırbistan, Moldova, Mısır ve Arnavutluk ile çapraz kümülasyon uygulayabiliyor).
• Tam: tek başına menşe kazandırmayan işlemler birden çok ortakta yapıldığında toplanabilir (AEA içinde; AB ile Cezayir, Fas ve Tunus arasında).
• Genişletilmiş: her iki tarafın da anlaşması bulunan üçüncü bir ülkenin girdisine izin veren özel durumlar.

Hangi belge? Türk ihracatçı için hızlı karar listesi

Aynı fatura farklı pazarlara farklı belgeyle gider. Sevkiyattan önce şu soruları sırayla sorun: eşya sanayi ürünü mü, tarım ürünü mü, kömür-çelik ürünü mü; varış ülkesiyle Türkiye arasında anlaşma var mı; anlaşma hangi ispat yöntemini öngörüyor?

• AB'ye sanayi ürünü ve işlenmiş tarım ürününün sanayi bileşeni: A.TR. Eşyanın Türk menşeli olması gerekmez, Türkiye'de serbest dolaşımda olması yeterlidir.
• AB'ye temel tarım ürünü veya kömür-çelik ürünü: menşe kurallarını karşılıyorsa EUR.1 veya EUR-MED; şartları sağlanıyorsa fatura beyanı.
• İngiltere'ye: İngiltere–Türkiye anlaşmasına göre EUR.1 veya fatura beyanı; A.TR İngiltere'de geçerli değildir.
• EFTA ülkeleri ve diğer STA ortakları: ilgili anlaşmanın menşe protokolüne göre EUR.1, EUR-MED veya menşe beyanı.
• ABD'ye: Türkiye ile ABD arasında serbest ticaret anlaşması yoktur ve ABD GSP programı 2020 sonunda sona ermiştir; tercihli belge yerine tercihsiz menşe şahadetnamesi ve doğru menşe beyanı önem taşır.
• Tercih yoksa da menşe önemlidir: anti-damping vergileri, ABD'nin ülkeye göre ek vergileri ve menşe işaretlemesi tercihsiz menşeye göre belirlenir.

Sık yapılan hatalar

Doğrulama taleplerinde ve sonradan kontrolde en sık karşılaşılan sorunlar şunlardır:

• AB menşeli girdiyle üretilen eşya için kümülasyon şartlarını belgelememek veya tedarikçi beyanı almamak.
• Dahilde işleme rejimiyle vergisi ödenmeden ithal edilmiş üçüncü ülke girdilerini içeren eşya için A.TR düzenlerken bu duruma özgü şartları kontrol etmemek.
• Fatura beyanında anlaşmanın öngördüğü metni değiştirmek veya imzasız bırakmak.
• Eşyanın sevkiyat güzergâhında aktarma ya da işlem görmesi nedeniyle doğrudan taşıma veya değişmezlik şartının bozulduğunu fark etmemek.
• Menşe şahadetnamesini tercihli menşe belgesi sanmak.

İthalattan sonra tercih talebi

Beyan anında belge yoksa, genellikle tam vergiyi ödeyip sonradan iade isteyebilirsiniz. AB'de, Birlik Gümrük Kodu'na göre geri ödeme gümrük borcunun tebliğinden itibaren üç yıl içinde talep edilebilir. Türkiye'de de 4458 sayılı Kanun'un geri verme hükümleri çerçevesinde, sonradan ibraz edilen geçerli belgeyle iade istenebilir.

EUR.1 veya EUR-MED, ihracat ülkesinin idaresince sonradan verilebilir ve bu durum belge üzerinde belirtilir. Menşe beyanı ise genellikle anlaşmadaki süreler içinde ihracattan sonra da düzenlenebilir.

İngiltere'de fazla ödenen vergi HMRC'den üç yıl içinde C285 süreciyle geri istenebilir. ABD'de STA tercihi (örneğin USMCA) için ithalattan sonra talep genellikle bir yıl içinde yapılabilir.

İhracatçı tarafında da süreler önemlidir: AB veya İngiltere gümrüğü bir belgeyi doğrulamak istediğinde talep Türk gümrük idaresine, oradan ihracatçıya gelir. Cevap süresinde verilmezse ya da belgeler menşeyi kanıtlamazsa tercih reddedilir ve ithalatçıdan vergi sonradan tahsil edilir; bu da genellikle ticari ilişkiye yansır.

• Tedarikçi beyanlarını ve uzun dönem tedarikçi beyanlarını, maliyet verileriyle saklayın: doğrulama talepleri yıllar sonra gelebilir.
• Beyan metnini kontrol edin: anlaşmalar metni harfiyen belirler.
• Satış ve lojistik ekiplerini bilgilendirin: faturadaki menşe beyanı ihracatçının hukuki beyanıdır, pazarlama cümlesi değildir.
• Emin değilseniz tercih talep etmeyin; yanlış talep sonradan tahsilata ve cezaya yol açar.